موسسه آموزش عالی آپادانا فصلنامه رهاورد هنر ---- Toward a Multidimensional Theory of Shared Visual Symbolism in Ancient Civilizations واکاوی علل اشتراک نماد‌ها و نشانه‌های تصویری در تمدن‌های کهن بشری 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA سعیده کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشکده مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران. Abstract The recurrence of structurally and semantically analogous visual symbols across geographically and historically unconnected ancient civilizations presents a persistent theoretical challenge within cultural anthropology, semiotics, and art history. Motifs such as the sun, serpent, tree of life, bird, eye, and fire emerge in ancient Iran, Egypt, Mesopotamia, India, China, and pre-Columbian America despite the absence of demonstrable direct contact in several historical phases. This cross-cultural convergence raises a fundamental question: are such symbolic correspondences primarily the result of diffusion and historical exchange, or do they reflect universal cognitive and archetypal structures underlying human symbolic production? While previous scholarship has tended to privilege either diffusionist explanations or universalist psychological models, few studies have systematically integrated biological, cognitive, structural, and cultural variables within a unified analytical framework. Addressing this gap, the present study advances a multidimensional explanatory model for shared visual symbolism. Employing a descriptive–analytical methodology grounded in documentary research, thematic synthesis, and comparative analysis, the study draws upon interdisciplinary sources in archaeology, structural anthropology, semiotics, evolutionary theory, and analytical psychology. The analysis is organized around five complementary theoretical axes: (1) evolutionary-biological constraints shaping perceptual salience; (2) semiotic mechanisms governing sign formation and meaning stabilization; (3) structural anthropological binary patterning in human cognition; (4) archetypal configurations within the collective unconscious; and (5) networks of cultural transmission and inter civilizational exchange. Findings suggest that symbolic convergence cannot be reduced to a single causal vector; rather, it emerges from the interaction between embodied cognition, shared environmental experience, universal cognitive structuring processes, and historically contingent patterns of contact and diffusion. Comparative examination reveals that beneath superficial iconographic variation, recurrent motifs display homologous semantic architectures rooted in analogous existential concerns—life, death, fertility, power, transcendence, and cosmological order. The study therefore argues for reconceptualizing shared visual symbolism as a complex adaptive cultural phenomenon produced through the dynamic interplay of cognitive universals and socio-historical particularities. By proposing an integrative theoretical model, this research contributes to ongoing debates concerning universality versus cultural specificity in symbolic systems and provides a conceptual framework for future cross-cultural and interdisciplinary investigations of visual meaning-making in ancient societies. Keywords: visual symbolism; cross-cultural convergence; archetypes; embodied cognition; structural anthropology; semiotics; cultural transmission; ancient civilizations. چکیده یکی از پدیده‌های معنادار در تاریخ فرهنگ و هنر بشر، وجود نماد‌های تصویری مشترک در تمدن‌هایی است که از نظر جغرافیا، زبان، تاریخ و ساختار اجتماعی هیچ ارتباط مستقیمی با یکدیگر نداشته‌اند. نماد‌هایی چون خورشید، مار، درخت زندگی، پرنده، چشم و آتش، در تمدن‌های ایران، مصر، میانر‌ودان، هند، چین و آمریکای باستان با کارکرد‌های تقریباً مشابه و معانی هم‌ریشه تکرار شده‌اند. این همسانی گسترده نشان می‌دهد که سرچشمه‌های نمادپردازی در انسان، صرفاً فرهنگی یا تاریخی نیست، بلکه ریشه در بنیاد‌های مشترک ذهنی، زیستی، شناختی و روان‌شناختی دارد. با وجود اهمیت این موضوع، پژوهشی که علل اشتراک نماد‌های تصویری را به‌صورت نظام‌مند، تطبیقی و بین‌رشته‌ای تحلیل کند، تاکنون انجام نشده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس مطالعات اسنادی، تحلیل مضمون و تحلیل تطبیقی، به بررسی عوامل مؤثر بر اشتراک نماد‌های تصویری در تمدن‌های کهن می‌پردازد. داده‌ها از منابع معتبر باستان‌شناسی، انسان‌شناسی، نشانه‌شناسی، روان‌شناسی تحلیلی و تاریخ هنر گردآوری شده و بر اساس پنج رویکرد نظری تحلیل شده است: (۱) زیستی ـ تکاملی، (۲) نشانه‌شناختی، (۳) انسان‌شناسی ساختاری، (۴) روان‌شناسی تحلیلی و کهن‌الگو‌ها، و (۵) انتقال و تبادل فرهنگی. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشتراک نماد‌های تصویری حاصل هم‌افزایی چند عامل اصلی است: تجربه‌های یکسان انسان از طبیعت و محیط زیست، ساختار مشترک مغز و ادراک، حضور کهن‌الگو‌های ناخودآگاه جمعی، دوگانه‌سازی‌های جهانی ذهن انسان، و همچنین دادوستد‌های فرهنگی و تاریخی میان جوامع. مقایسه تطبیقی نشان می‌دهد که این نماد‌ها، فارغ از تفاوت‌های اندک ظاهری، الگو‌های معنایی مشترکی دارند و لایه‌های عمیق‌تر معنا در همه تمدن‌ها به ساختار‌های مشابهی از تجربه انسانی متکی است. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که نمادپردازی پدیده‌ای جهانی، چندعلّتی و ریشه‌دار در سازوکار‌های مشترک ذهن و فرهنگ انسان است. بر این اساس، یک مدل نظری جامع برای تبیین اشتراک نماد‌های تصویری در تمدن‌های کهن ارائه شده است که می‌تواند مبنایی برای مطالعات تطبیقی آینده در حوزه‌های انسان‌شناسی فرهنگی، نشانه‌شناسی و تاریخ هنر قرار گیرد /downloadfilepdf/164016