موسسه آموزش عالی آپادانا فصلنامه رهاورد هنر ---- 1 1 2026 02 24 Study of the symbols used in the Shiite paintings of the Tahmasbi version of the Falnameh, with emphasis on the two paintings of the steps of Imam Reza (AS) and the Ascension of the Prophet (PBUH) مطالعه نمادهای بکار رفته در نگاره‌های شیعی نسخه فالنامه تهماسبی با تاکید بر دو نگاره قدمگاه حضرت امام رضا(ع) و معراج پیامبر(ص) 36 55 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA حسین دانشجوی دکتری تخصصی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران فهیمه عضو هیئت علمی دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 2025 11 22 In the paintings of the Safavid era, due to the influences and intellectual atmosphere of the Shiite era, as well as the support of the Safavid rulers for artists, especially Shiite painters in the manuscript workshops of the court, a large part of the themes of the manuscripts painted in the workshops consisted of concepts and themes that were illustrated based on Shiite narrations. Among these works is the version of the Falnameh of Imam Sadiq (AS) or the Falnameh of Tahmasbi, which was illustrated in Qazvin during the reign of Shah Tahmasb, and which illustrates a large part of Shiite themes and contains many symbols that are shaped in accordance with Shiite narrations and hadiths and the beliefs of the people of that time. Research questions: According to Shiite narrations, how and with what symbols did Safavid period painters illustrate the Falnameh manuscript? What was the main goal of Shiite painters in illustrating the Falnameh manuscript of Tahmasbi, apart from the practical aspect of the Falnameh (fortune-telling)? Research Objectives: To study the symbols used in the Shiite paintings of the Tahmasbi version of the Falnameh and to determine what the symbols used are in accordance with the Shiite narrations in the Islamic religion. This research is conducted using a descriptive and analytical method, relying on library (documentary) studies. The findings show that Safavid period painters, in order to advance their goals of spreading pure Shiite ideas, in accordance with existing narrations, illustrated court manuscripts using a variety of symbols that they cultivated in their creative minds. In most of the Tahmasbi Falnamehes, one can witness the use of various types of human or animal symbols (the lion symbol in the image of the Prophet's (PBUH) Ascension) to plant symbols (cypress trees, salimis, and pendants in the image of the Qadamgah of Imam Reza (PBUH)) and geometric symbols (the Quran and the altar in the Qadamgah image), and even combined symbols such as angels and Buraq in the image of the Prophet's (PBUH) Ascension. The main goal of Shiite painters, by resorting to various symbols in the Shiite paintings of the Tahmasbi version of the Falnameh, especially in the two paintings in question, was to depict their paintings in a more propaganda manner and to promote the Shiite religion, based on Shiite narrations and hadiths, rather than a purely spiritual and mystical event. در آثار نگارگری دوران صفوی، به دلیل تأثیرات و جو فکری شیعی حاکم بر آن زمان و نیز حمایت حاکمان صفوی از هنرمندان و به‌ویژه نگارگران شیعی در کارگاه‌های نسخ خطی دربار، بخش زیادی از درون‌مایه‌های نسخ نگارگری شده در کارگاه‌ها را مفاهیم و مضامینی تشکیل می‌دادند، که بر اساس روایات شیعی، مصور می‌شدند. از جمله این آثار، نسخه فالنامه امام صادق(ع) یا فالنامه تهماسبی که در دوران شاه‌تهماسب در قزوین مصور شده است که بخش زیادی از مضامین شیعی در آن مصور شده که حاوی نمادهای زیادی است که متناسب با روایت‌ها و احادیث شیعی و باورهای مردم آن زمانه شکل گرفته است. سوالات پژوهش: با توجه به روایات شیعی، نگارگران دوره صفوی چگونه و با توجه به چه نمادهایی، نگاره‌های نسخه فالنامه را مصور کرده‌اند؟ هدف اساسی نگارگران شیعه در مصور کردن نسخه فالنامه تهماسبی به غیر از جنبه کاربردی فالنامه(پیشگویی)، چه بوده است؟ اهداف پژوهش: مطالعه نمادهای بکار رفته در نگاره‌های شیعی نسخه فالنامه تهماسبی و دستیابی به چیستی نمادهای بکار رفته متناسب با روایات شیعی در دین اسلام است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای(اسنادی) صورت می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد نگارگران دوره صفویان، برای پیشبرد اهداف خود مبنی بر گسترش اندیشه‌های ناب شیعی، متناسب با روایات موجود، با استفاده از انواع نمادهایی که در ذهن خلاق خود می‌پروراندند، نسخ درباری را مصور می‌کردند. در اکثر نگاره‌های فالنامه‌تهماسبی، می‌توان شاهد انواع مختلفی از نمادهای انسانی، یا حیوانی(نماد شیر در نگاره معراج پیامبر(ص)) گرفته تا نمادهای گیاهی(درختان سرو، اسلیمی‌ها و آویزه‌ها در نگاره قدمگاه امام رضا(ع)) و هندسی(رحل قرآن و محراب در نگاره قدمگاه) و حتی نمادهای تلفیقی مثل فرشتگان و بُراق در نگاره معراج پیامبر(ص)، استفاده کرده‌اند. هدف اصلی نگارگران شیعه با توسل جستن به نمادهای مختلف در نگاره‌های شیعی نسخه فالنامه تهماسبی به ویژه در دو نگاره مورد بحث، این بود که نگاره‌های خود را با توجه به روایات و احادیث شیعی بیشتر به صورت تبلیغی و برای ترویج مذهب شیعه مصور کند تا یک رویداد صرف روحانی و عرفانی. /downloadfilepdf/41816