گستره نمود زمان و زمان مندی ، بسیار وسیع تر از درک آن به عنوان جریانی بیرونی از لحظات متوالی است و این مهم اغلب در برخی آثار هنری نیز از اساسی ترین عناصر به شمار می رود؛ آن چنان که بعضي از آثار، بيشتر از ديگر موارد با زمان سرو كار داشته و نمایش آن از اهداف مهم آن ها به شمار می رود. هزار و یک شب از جمله آثاری است که برخی خصوصیات نهفته در آن، گواهی است بر توجه هنرمند به وجود زمان در روایات متفاوتی از جهان مادی و فرامادی که همواره نگاه اندیشمندان متعددی را نیز به خود مطوف داشته است. این در حالی است که تک برگی های دوران معاصر نیز از این امر مستثنی نبوده و هنرمند در برخورد با نمایش زمان در آثار خویش، اصل را بر تأویل پذیری گذاشته تا بر قطعیت؛ به عبارت دیگر بیننده در برابر اثر معاصر تماشاگر نیست، تجربه گر است و تأویل خود را خواهد داشت. مقاله حاضر با هدف بررسی تصویر پردازی های کتاب هزار و یکشب دوره قاجار و تک نگاره های معاصر به جستجوی نشانه های صریح و ضمنی عنصر زمان به شیوه توصیفی پرداخته و در تطبیق نمونه های مورد نظر به روش کیفی بر مطالعات مکتوب کتابخانه ای و تحلیل نمونه های موردی آثار به دنبال پاسخ این پرسش است که چه ویژگی هایی در نگاره های کتاب هزار و یک شب دوران قاجار حکایت از وجود عنصر زمان داشته و تفاوت و اشتراک میان آن با تک نگاره های دوران معاصر در چیست؟ نتایج نشان داد که در کتاب هزار و یک شب دوره ی قاجار، علاوه بر اینکه صنیع الملک تصویر سازی ها را بر اساس زمان موجود خود (سده ی سیزدهم)انجام داده بود، وجود عنصر حرکت در تصویر پردازی های این کتاب بسیار دیده می شود که حاکی از وجود زمان در این کتاب است. همچنین در فضاسازی،ترکیب بندی،کادرهای پی در پی در یک صفحه،زاویه دید ،شخصیت پردازی و.. با آثار معاصر دارای وجوه اشتراک و افتراق هستند، که حضور زمان نیز در آن ها قابل رویت است و از جمله مشترکات نگاره های هزار و یک دوره ی قاجار با تک برگی های دوره ی معاصر محسوب می شود.

زمان نگارگری هزارویک شب قاجار معاصر